تنبیه کودک از دید روانشناسی؛ عوارض، اشتباهات و راهکارهای جایگزین 

تنبیه کودک شاید در لحظه باعث شود کودک رفتاری را متوقف کند، اما این به معنی اصلاح رفتار یا تربیت درست او نیست. از دید روانشناسی، روش برخورد والدین با رفتار اشتباه کودک می تواند روی احساس امنیت، رابطه کودک با والدین و الگوهای رفتاری او تاثیر بگذارد. 

به همین دلیل، شناخت عوارض تنبیه کودک به تنهایی کافی نیست؛ مهم تر این است که بدانیم کدام واکنش های والدین می توانند آسیب زا باشند و در موقعیت های مختلف، چه روش هایی می توانند جایگزین تنبیه شوند. در ادامه، تاثیر تنبیه بر کودک و اشتباهات رایج والدین را بررسی می کنیم و سراغ راهکارهایی می رویم که به جای ترساندن کودک، به اصلاح رفتار او کمک می کنند. 

آیا تنبیه کودک روش درستی برای تربیت است؟

بیشتر بخوانید: بیش فعالی در کودکان

تنبیه کودک، به ویژه وقتی با کتک زدن، ترساندن، تحقیر یا تهدید همراه باشد، روش مناسبی برای تربیت محسوب نمی شود. ممکن است تنبیه در همان لحظه کودک را از انجام یک رفتار بازدارد، اما لزوما به او یاد نمی دهد چرا رفتارش اشتباه بوده یا در موقعیت مشابه چه رفتار بهتری باید داشته باشد. 

در مقابل، انضباط مثبت به والد کمک می کند هم مرزهای مشخصی برای کودک تعیین کند و هم مهارت هایی مانند خودکنترلی، مسئولیت پذیری و حل مسئله را به او آموزش دهد. این موضوع به این معنا نیست که کودک نباید با پیامد رفتارهای خود روبه رو شود. تفاوت اصلی در نوع واکنش والد است؛ هدف تربیت، آموزش و اصلاح رفتار است، نه ایجاد ترس یا درد. بنابراین بهتر است به جای تنبیه، از روش هایی استفاده شود که متناسب با سن کودک، رفتار مورد انتظار را روشن کنند و به او فرصت یادگیری و جبران بدهند.

تنبیه کودک چه عوارضی دارد؟

تنبیه کودک می تواند در کوتاه مدت رفتار او را متوقف کند، اما تکرار آن ممکن است پیامدهایی فراتر از همان موقعیت داشته باشد. مهم ترین عوارض احتمالی تنبیه کودک عبارتند از:

• افزایش ترس و اضطراب: کودک ممکن است به جای درک دلیل رفتار اشتباه، بیشتر نگران واکنش والدین باشد. تکرار تنبیه کودک، به ویژه تنبیه خشن، می تواند احساس امنیت کودک را تحت تاثیر قرار دهد.
• افزایش پرخاشگری و رفتارهای مقابله ای: کودک ممکن است رفتار پرخاشگرانه را از والدین یاد بگیرد و در برخورد با دیگران از زور، تهدید یا پرخاشگری استفاده کند. تنبیه همچنین می تواند در برخی کودکان مقاومت و لجبازی را بیشتر کند.
• آسیب به اعتماد به نفس: تحقیر، سرزنش یا تنبیه مکرر ممکن است باعث شود کودک تصویر منفی تری از خودش پیدا کند و به توانایی های خود اعتماد کمتری داشته باشد.
• اختلال در تنظیم هیجان: کودک برای یادگیری کنترل خشم و احساسات خود به الگوی مناسبی از سوی والدین نیاز دارد. برخوردهای خشن می توانند به جای آموزش این مهارت، ترس یا واکنش های هیجانی شدید را تقویت کنند.
• آسیب به رابطه کودک و والدین: وقتی کودک والد را بیشتر به عنوان منبع ترس و تنبیه تجربه کند، ممکن است اعتماد و صمیمیت در رابطه کاهش پیدا کند و کودک مشکلات یا اشتباهات خود را کمتر با والدین در میان بگذارد.
• یادگیری الگوی حل تعارض با خشونت: کودک ممکن است این پیام را دریافت کند که وقتی فردی رفتار مورد قبول ما را انجام نمی دهد، استفاده از زور یا ترساندن راه قابل قبولی برای کنترل اوست.
• تاثیر منفی بر رشد روانی و اجتماعی: تنبیه خشن و تکرارشونده با افزایش خطر مشکلات رفتاری و برخی مشکلات سلامت روان  مانند افسردگی در کودکان ارتباط دارد؛ بنابراین استفاده مداوم از آن نمی تواند جایگزین آموزش مهارت های رفتاری و هیجانی شود.

والدین هنگام تنبیه کودک چه اشتباهاتی می کنند؟

بیشتر بخوانید: چرا تنبیه بدنی کودکان بد است؟

والدین هنگام تنبیه کودک ممکن است با هدف اصلاح رفتار، ناخواسته روش هایی را انتخاب کنند که نتیجه معکوس داشته باشد. تنبیه کودک در اوج عصبانیت، کتک زدن، داد زدن، تهدید، تحقیر، مقایسه کودک با دیگران یا محروم کردن طولانی مدت او از محبت، به جای آموزش رفتار درست می تواند ترس و مقاومت ایجاد کند.

 همچنین اگر والد بدون توجه به سن کودک، علت رفتار و شرایطی که در آن اتفاق افتاده، فقط رفتار نامناسب را تنبیه کند و به کودک نشان ندهد چه رفتاری باید جایگزین آن شود، فرصت یادگیری از بین می رود؛ برای مثال، لجبازی یا پرخاشگری گاهی می تواند ناشی از خستگی، گرسنگی، نیاز به توجه یا ناتوانی کودک در بیان احساسات باشد و شناخت علت رفتار، به انتخاب واکنش مناسب تر کمک می کند. 

برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، می‌توانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، می‌تواند مکمل خوبی برای مشاوره‌های روانشناسی باشد.

به جای تنبیه کودک چه کار کنیم؟

وقتی هدف، اصلاح رفتار کودک است، بهتر است به جای ایجاد ترس، روی آموزش، تعیین مرزهای روشن و تقویت رفتار مناسب تمرکز کنیم. چند روش کاربردی می توانند به والدین کمک کنند بدون استفاده از تنبیه، رفتار کودک را مدیریت کنند. 

قانون و پیامدهای رفتار را مشخص کنیم

به جای اینکه بعد از هر رفتار اشتباه کودک به دنبال تنبیه باشیم، چند قانون ساده، روشن و متناسب با سن او تعیین کنیم و از قبل درباره پیامد رعایت نکردن آنها توضیح دهیم. کودک باید بداند چه رفتاری از او انتظار می رود و اگر قانون را رعایت نکرد، چه پیامدی در انتظار اوست؛ این پیامد باید قابل پیش بینی و متناسب با همان رفتار باشد.

از پیامد منطقی به جای تنبیه کودک استفاده کنیم

پیامد منطقی با تنبیه کودک تفاوت دارد؛ هدف آن آموزش مسئولیت پذیری و ارتباط بین رفتار و نتیجه آن است، نه ایجاد درد یا ترس. برای مثال، اگر کودک عمدا اسباب بازی هایش را پخش کرده و آنها را جمع نمی کند، می توان از او خواست قبل از شروع بازی بعدی آنها را جمع کند. پیامد باید تا حد امکان با رفتار کودک ارتباط داشته باشد و تحقیرآمیز یا آسیب زننده نباشد.

رفتارهای مثبت کودک را تقویت کنیم

توجه و بازخورد مثبت می تواند به کودک نشان دهد کدام رفتار او مطلوب است. به جای اینکه فقط هنگام اشتباه کردن به کودک توجه کنیم، رفتارهای مناسب را مشخص و توصیف کنیم؛ مثلا به جای یک «آفرین» کلی بگوییم: «دیدم وقتی بازی ات تمام شد، وسایلت را خودت جمع کردی.» این نوع بازخورد به کودک کمک می کند رفتار مطلوب را بهتر بشناسد و تکرار کند.

هنگام رفتار اشتباه، آرام و قاطع بمانیم

آرام ماندن به معنی نادیده گرفتن رفتار نامناسب نیست. والد می تواند بدون داد زدن یا تهدید، قانون را کوتاه و واضح یادآوری کند و پیامد مشخصی را که از قبل تعیین شده اجرا کند. وقتی واکنش والد قابل پیش بینی و ثابت باشد، کودک بهتر می تواند مرزها و انتظارات را یاد بگیرد.

به کودک فرصت جبران اشتباه بدهیم

هر اشتباهی نباید با تنبیه کودک تمام شود؛ گاهی بهتر است کودک فرصت داشته باشد نتیجه رفتار خود را اصلاح کند. اگر چیزی را ریخته، در جمع کردن آن کمک کند یا اگر با خواهر، برادر یا دوست خود رفتار نامناسبی داشته، برای عذرخواهی و جبران آنچه اتفاق افتاده راهی پیدا کند. این روش به جای ترساندن کودک، مسئولیت پذیری و حل مسئله را آموزش می دهد.

چگونه بدون تنبیه، رفتار کودک را اصلاح کنیم؟

اصلاح رفتار کودک بدون تنبیه به این معنی نیست که هر رفتاری را نادیده بگیریم. هدف این است که کودک هم مرزها را بشناسد و هم یاد بگیرد در موقعیت های مختلف چگونه رفتار مناسب تری داشته باشد. برای رسیدن به این هدف می توان از چند روش استفاده کرد:

• مرزها را روشن و ثابت تعیین کنید: کودک باید بداند چه رفتاری قابل قبول نیست و انتظار والد از او چیست. قوانین را کوتاه، ساده و متناسب با سن کودک بیان کنید و تا حد امکان در موقعیت های مشابه، واکنش یکسانی داشته باشید.
• دستورها را کوتاه و مشخص بیان کنید: به جای جملات طولانی یا سرزنش کردن، دقیقا بگویید کودک چه کاری انجام دهد. مثلا به جای «چقدر باید بگم اینجوری اتاقت رو به هم نریز؟» بگویید «لطفا اسباب بازی ها را داخل جعبه بگذار.»
• رفتار درست را به طور مشخص تحسین کنید: توجه مثبت فقط برای زمانی نیست که کودک اشتباه می کند. وقتی رفتار مناسبی نشان می دهد، همان رفتار را مشخص کنید تا بداند دقیقا چه کاری درست بوده است؛ مثلا بگویید «خودت صبر کردی تا نوبتت بشه، این کار خیلی خوب بود.»
• قبل از واکنش، علت رفتار را بررسی کنید: هر رفتار نامناسبی از لجبازی یا نافرمانی ناشی نمی شود. خستگی، گرسنگی، نیاز به توجه یا ناتوانی در بیان احساسات می تواند زمینه ساز برخی رفتارها باشد. پیدا کردن علت، انتخاب واکنش مناسب را آسان تر می کند.
• در زمان عصبانیت کودک، ابتدا به آرام شدن او کمک کنید: وقتی کودک در اوج خشم یا ناراحتی است، معمولا توانایی کمتری برای شنیدن توضیح و یادگیری دارد. ابتدا با حفظ آرامش و کاهش محرک ها به او کمک کنید آرام شود و بعد درباره رفتارش صحبت کنید.
• به کودک در حل مسئله کمک کنید: بعد از آرام شدن کودک، به جای سرزنش درباره اتفاقی که افتاده صحبت کنید و از او بپرسید برای دفعه بعد چه کاری می تواند انجام دهد. این روش به تدریج مهارت خودتنظیمی و حل مسئله و در نهایت رشد کودک را تقویت می کند.

چه زمانی برای مشکلات رفتاری کودک از روانشناس کمک بگیریم؟

بیشتر بخوانید: چه زمانی کودک به روانشناس نیاز دارد؟

اگر مشکلات رفتاری کودک مداوم و شدید باشند، عملکرد او در خانه یا مدرسه را مختل کنند یا با پرخاشگری، اضطراب، گوشه گیری و تغییرات قابل توجه در خواب و خلق همراه شوند، بهتر است از مشاور کودک کمک بگیرید. همچنین اگر والدین برای مدیریت رفتار کودک مرتب به تنبیه یا واکنش های شدید متوسل می شوند، مشاور روانشناسی کودک می تواند به شناسایی علت رفتار و انتخاب روش مناسب تر برای اصلاح آن کمک کند. 

سخن آخر

تنبیه کودک ممکن است در لحظه رفتار نامناسب را متوقف کند، اما راه موثری برای آموزش و اصلاح پایدار رفتار نیست. برخورد آرام، مرزهای مشخص، پیامدهای منطقی و تقویت رفتارهای مناسب به کودک کمک می کند بدون ترس، مسئولیت پذیری و مهارت کنترل رفتار خود را یاد بگیرد. اگر مدیریت رفتار کودک برایتان دشوار شده یا مشکلات رفتاری او ادامه دار است، کمک گرفتن از یک متخصص می تواند مسیر تربیت را برای شما و کودک آسان تر کند. 

منبع: reachlink