اضطراب اجتماعی فراتر از خجالتی بودن معمولی است. فرد ممکن است در موقعیتهایی مانند صحبت در جمع، آشنایی با افراد جدید، ارائه در کلاس یا محیط کار، از قضاوت و ارزیابی منفی دیگران بترسد و به همین دلیل از این موقعیتها دوری کند. اگر این ترس مداوم باشد و عملکرد تحصیلی، شغلی یا روابط فرد را مختل کند، بررسی تخصصی اهمیت پیدا میکند. درمان اضطراب اجتماعی با رواندرمانی میتواند به فرد کمک کند الگوهای فکری و رفتاری اضطرابزا را بشناسد، از اجتناب تدریجی فاصله بگیرد و با مهارت بیشتری در موقعیتهای اجتماعی حضور پیدا کند.
ارزیابی و علائم اضطراب اجتماعی
در ارزیابی اولیه، روانشناس زمان شروع علائم، موقعیتهای ایجادکننده اضطراب، شدت اجتناب، تأثیر مشکل بر زندگی روزمره، سابقه افسردگی یا سایر اختلالات اضطرابی، حمله پانیک، مصرف دارو یا مواد و شرایط خانوادگی و شغلی را بررسی میکند. این ارزیابی کمک میکند مشخص شود اختلال اضطراب اجتماعی در چند موقعیت محدود رخ میدهد یا بخش بزرگی از تعاملات اجتماعی را دربر گرفته است.
- ترس از صحبت کردن یا انجام دادن کاری در برابر دیگران
- نگرانی شدید از قضاوت، تمسخر یا اشتباه کردن
- تپش قلب، تعریق، لرزش صدا یا دستها و قرمز شدن صورت
- اجتناب از مهمانی، ارائه، گفتوگو یا تماس چشمی
- نگرانی طولانی پیش از موقعیت اجتماعی و مرور ذهنی اشتباهات پس از آن
وجود برخی از این علائم بهتنهایی به معنی ابتلا به اختلال نیست. تشخیص زمانی مطرح میشود که الگوی ترس و اجتناب پایدار باشد و باعث ناراحتی قابل توجه یا افت عملکرد شود. حمله پانیک نیز ممکن است در بعضی افراد همراه اضطراب اجتماعی دیده شود، اما وجود آن برای تشخیص اضطراب اجتماعی الزامی نیست.
درمان اضطراب اجتماعی با رواندرمانی شناختی-رفتاری
بیشتر بخوانید: اضطراب اجتماعی کودکان
درمان شناختی-رفتاری (CBT) یکی از درمانهای دارای پشتوانه پژوهشی برای اضطراب اجتماعی است. در این رویکرد، ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارها بررسی میشود. برای مثال، فردی که پیش از ارائه فکر میکند «همه متوجه اشتباه من میشوند» ممکن است اضطراب شدیدی تجربه کند و ارائه را لغو کند. اجتناب، اضطراب را موقتاً کاهش میدهد اما میتواند ترس را در آینده تقویت کند.
دانستن نشانهها کافی نیست، درک آنهاست که رابطه را عمیق میکند. اگر حس میکنی فاصلهای افتاده یا نمیدونی چطور میل جنسی در رابطه رو بهبود بدی، گفتوگو با مشاور اولین قدمه.
در درمان اضطراب اجتماعی با رواندرمانی شناختی-رفتاری، درمانگر به مراجع کمک میکند افکار خودکار و خطاهای شناختی مانند ذهنخوانی یا فاجعهپنداری را شناسایی کند، شواهد موافق و مخالف آنها را بسنجد و رفتارهای ایمنیبخش را کاهش دهد. مواجهه تدریجی نیز معمولاً بخشی مهم از درمان است؛ یعنی فرد با برنامهریزی و بهصورت گامبهگام با موقعیتهای اضطرابآور روبهرو میشود. طراحی مواجهه، بهویژه در موارد متوسط تا شدید، بهتر است با ارزیابی و راهنمایی روانشناس انجام شود.
تکنیکهای رایج در CBT
- شناسایی افکار خودکار و اصلاح خطاهای شناختی
- مواجهه تدریجی با موقعیتهای اجتماعی ترسناک
- کاهش رفتارهای ایمنیبخش مانند سکوت افراطی یا اجتناب از تماس چشمی
- تمرین جرئتمندی و مهارتهای ارتباطی
- مدیریت نشخوار ذهنی و توجه افراطی به خود
- استفاده از تمرینهای ذهنآگاهی در صورت تناسب با نیاز مراجع
رواندرمانی فقط آموزش چند تکنیک نیست؛ هدف این است که فرد بتواند الگوهای اضطرابزا را در زندگی واقعی تشخیص دهد و مهارتهای آموختهشده را تمرین کند. در موارد شدید یا همراه با اختلال عملکرد قابل توجه، ممکن است رواندرمانی همراه با دارودرمانی در نظر گرفته شود. تصمیم درباره دارو باید توسط روانپزشک و متناسب با شرایط فرد انجام شود.
نقش خانواده و مراقبتهای روزانه
حمایت خانواده میتواند روند درمان را آسانتر کند. سرزنش، مقایسه یا مجبور کردن فرد به حضور ناگهانی در موقعیتهای دشوار معمولاً کمککننده نیست. بهتر است خانواده شنوندهای همدل باشد، موفقیتهای کوچک را ببیند و فرد را به دریافت کمک حرفهای تشویق کند. خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، کاهش مصرف کافئین در افراد حساس و حفظ ارتباط اجتماعی نیز میتواند در مدیریت استرس و کاهش فشار روزمره مفید باشد.
تمرین تنفس دیافراگمی، آرامسازی عضلانی و تکنیکهای گراندینگ ممکن است برای تنظیم برانگیختگی جسمی مفید باشند، اما جای درمان اصلی را نمیگیرند. اگر فرد مدت طولانی با فشار روانی و استرس مزمن درگیر است، بررسی عوامل زمینهای و مشکلات همراه نیز در برنامه درمان اهمیت دارد.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، میتوانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، میتواند مکمل خوبی برای مشاورههای روانشناسی باشد.
مدت درمان و زمان مراجعه به متخصص
مدت درمان به شدت علائم، مشکلات همراه، اهداف درمان و میزان مشارکت مراجع بستگی دارد. بسیاری از برنامههای CBT ساختاریافته در یک دوره چندماهه اجرا میشوند، اما بعضی افراد به درمان طولانیتر یا جلسات پیگیری نیاز دارند. هدف این است که فرد پس از پایان درمان نیز بتواند مهارتهای خود را در موقعیتهای واقعی ادامه دهد.
- اجتناب گسترده از موقعیتهای اجتماعی
- اختلال در تحصیل، کار یا روابط
- حمله پانیک مکرر یا ترس شدید از موقعیتهای اجتماعی
- افسردگی، ناامیدی یا مصرف الکل و مواد برای کاهش اضطراب
- افکار آسیب به خود یا خودکشی؛ در این وضعیت ارزیابی فوری تخصصی ضروری است
جمع بندی
اضطراب اجتماعی میتواند روابط، تحصیل، کار و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد، اما قابل درمان است. درمان اضطراب اجتماعی با رواندرمانی، بهویژه رویکرد شناختی-رفتاری، به فرد کمک میکند افکار ناکارآمد، اجتناب و رفتارهای ایمنیبخش را بشناسد و بهتدریج با موقعیتهای اجتماعی روبهرو شود. حمایت خانواده، سبک زندگی منظم و تمرین مهارتها در کنار درمان تخصصی اهمیت دارند. اگر علائم پایدار، شدید یا مختلکننده هستند، مراجعه به روانشناس و در صورت نیاز روانپزشک میتواند به انتخاب برنامه درمانی متناسب کمک کند.
نویسنده:نجمه شیخ زاده برآفتابی
