بیشتر افراد ویژگی‌های شخصیتی نسبتاً ثابتی دارند؛ ممکن است فردی محتاط، حساس، کمال‌گرا یا هیجانی‌تر از دیگران باشد. وجود چنین ویژگی‌هایی به‌تنهایی به معنای اختلال نیست. نشانه‌های اختلال شخصیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که الگوی فکر، احساس و رفتار برای مدت طولانی انعطاف‌ناپذیر باشد، در موقعیت‌های مختلف تکرار شود و در روابط، کار یا کیفیت زندگی مشکل قابل توجه ایجاد کند. تشخیص با مشاهده چند رفتار ممکن نیست و به ارزیابی تخصصی مشاور روانشناسی نیاز دارد.
نشانه‌های اولیه و شایع
بیشتر بخوانید: اختلال شخصیت نمایشی
نشانه‌های اختلال شخصیت بسته به نوع الگو و شرایط فرد متفاوت‌اند. آنچه بیشتر جلب توجه می‌کند، تکرار مشکلات در شیوه برداشت از خود و دیگران، مدیریت هیجان، تصمیم‌گیری و روابط بین‌فردی است. برای مثال، فرد ممکن است بارها در روابط نزدیک دچار تعارض شدید شود، برداشت‌های بسیار ثابت از دیگران داشته باشد یا در سازگار شدن با بازخورد و تغییر موقعیت دشواری نشان دهد.
تفاوت مهم با یک «ویژگی شخصیتی» در شدت و پیامد آن است. فردی ممکن است ذاتاً کم‌حرف یا محتاط باشد اما همچنان بتواند روابط سالم، کارکرد شغلی مناسب و انعطاف لازم را حفظ کند. در مقابل، وقتی یک الگو به شکل فراگیر باعث رنج، سوءتفاهم‌های مکرر، قطع رابطه، مشکل شغلی یا تصمیم‌های پرهزینه می‌شود، ارزیابی حرفه‌ای ارزشمندتر است.
نشانه‌های خفیف و اولیه
- تکرار تعارض‌های مشابه در چند رابطه، بدون اینکه علت همیشه فقط شرایط بیرونی باشد.
- دشواری محسوس در تنظیم هیجان، تحمل ناکامی یا تغییر دادن واکنش پس از دریافت بازخورد.
- الگوهای خشک درباره اعتماد، صمیمیت، ارزشمندی خود یا نیت دیگران که در موقعیت‌های گوناگون تکرار می‌شوند.
- مشکل پایدار در حفظ مرزهای سالم، همکاری یا حل اختلاف در روابط بین‌فردی.
نشانه‌های روانی، رفتاری و جسمی
بخش اصلی اختلالات شخصیت به الگوهای روانی و رفتاری مربوط است، نه یک نشانه جسمی اختصاصی. فرد ممکن است در تصویر ذهنی از خود، تنظیم هیجان، کنترل تکانه‌ها یا درک روابط دشواری داشته باشد. اضطراب، تنش بدنی یا اختلال خواب گاهی همراه دیده می‌شوند، اما به‌تنهایی تشخیص‌دهنده نیستند.
برای نمونه، در شخصیت مرزی ممکن است ناپایداری شدید هیجان، ترس از رهاشدن، تغییر سریع نگاه به خود و دیگران یا رفتارهای تکانشی دیده شود. وجود یکی از این تجربه‌ها به معنای تشخیص شخصیت مرزی نیست؛ متخصص باید الگوی کلی، سابقه فرد و احتمال شرایط دیگری مانند اختلالات خلقی، اضطرابی، تروما یا مصرف مواد را بررسی کند.
شدت و مدت علائم چه اهمیتی دارد؟
برای تمایز یک ویژگی شخصیتی از اختلال، متخصص فقط به وجود یک رفتار نگاه نمی‌کند؛ مدت، ثبات، انعطاف‌پذیری و اثر آن بر زندگی نیز مهم است. الگوهای اختلال شخصیت معمولاً گسترده‌تر و ماندگارترند و در بیش از یک حوزه زندگی دیده می‌شوند. همچنین بررسی می‌شود که واکنش فرد متناسب با شرایط است یا در موقعیت‌های مختلف به شکل مشابه تکرار می‌شود.
اگر مشکل فقط در یک دوره کوتاهِ فشار روانی، سوگ، تعارض یا تغییر بزرگ زندگی ظاهر شده باشد، ممکن است توضیح دیگری مطرح باشد. به همین دلیل خودتشخیصی بر اساس فهرست‌های اینترنتی قابل اعتماد نیست. نشانه‌های اختلال شخصیت باید در بافت زندگی فرد، سابقه روابط، وضعیت روانی فعلی و عوامل فرهنگی و محیطی بررسی شوند.
نشانه‌های شدید یا نیازمند اقدام سریع
اگر فرد دچار بحران شدید هیجانی، رفتارهای خطرناک، از دست دادن تماس با واقعیت یا افکار آسیب‌زدن به خود یا دیگری است، دریافت کمک فوری اهمیت دارد. در چنین شرایطی باید از خدمات اورژانسی محل زندگی یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی کمک گرفت و فرد تنها نماند. اولویت، حفظ ایمنی و سپس ارزیابی دقیق علت بحران است.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، می‌توانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، می‌تواند مکمل خوبی برای مشاوره‌های روانشناسی باشد.
عوامل خطر و شرایط تشدیدکننده
برای اختلالات شخصیت معمولاً یک علت واحد وجود ندارد. عوامل زیستی، خلق‌وخو، تجربه‌های رشد، محیط خانوادگی، روابط اولیه، فشارهای مزمن و تجربه‌های آسیب‌زا ممکن است در کنار یکدیگر نقش داشته باشند. این عوامل به معنی اجتناب‌ناپذیر بودن اختلال نیستند و داشتن یک سابقه دشوار نیز به‌تنهایی تشخیص محسوب نمی‌شود.
فشار شدید، کم‌خوابی، مصرف مواد، تعارض‌های مداوم یا حمایت اجتماعی کم می‌توانند مشکلات هیجانی و رفتاری را تشدید کنند. در فردی که از قبل در تنظیم هیجان یا روابط بین‌فردی مشکل دارد، چنین شرایطی ممکن است واکنش‌ها را شدیدتر کند. شناسایی این زمینه‌ها به متخصص کمک می‌کند برنامه درمانی را فقط بر نام یک تشخیص متمرکز نکند.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
بیشتر بخوانید: درمان اختلال شخصیتی با مشاوره آنلاین
مراجعه زمانی مفید است که الگوهای تکراری در رابطه، کار یا تصمیم‌گیری باعث رنج قابل توجه شده‌اند، کنترل هیجان یا رفتار دشوار است، یا مشکلات مشابه با وجود تلاش‌های قبلی همچنان تکرار می‌شوند. اگر اطرافیان نیز بارها درباره یک الگوی مشخص نگرانی مطرح کرده‌اند، ارزیابی بی‌طرفانه توسط روانشناس یا روان‌پزشک می‌تواند مفید باشد.
درمان به نوع مشکل و نیاز فرد بستگی دارد و روان‌درمانی معمولاً بخش مهمی از مسیر کمک است. برای نمونه، درمان DBT یا رفتاردرمانی دیالکتیکی برای مشکلات مرتبط با تنظیم هیجان و شخصیت مرزی توسعه یافته و مهارت‌هایی مانند تحمل پریشانی، تنظیم هیجان و بهبود روابط را آموزش می‌دهد. DBT برای همه اختلالات شخصیت یا همه افراد بهترین انتخاب نیست.
روش ارزیابی و دریافت کمک
ارزیابی معمولاً با گفت‌وگوی بالینی درباره الگوهای طولانی‌مدت فکر، هیجان، رفتار، روابط، عملکرد شغلی یا تحصیلی و سابقه سلامت روان انجام می‌شود. متخصص ممکن است از پرسش‌نامه‌ها یا مصاحبه‌های ساختاریافته کمک بگیرد، اما نتیجه فقط بر اساس یک تست تعیین نمی‌شود. همچنین لازم است مشکلات دیگری که می‌توانند نشانه‌های مشابه ایجاد کنند بررسی شوند.
هدف ارزیابی فقط دادن یک برچسب نیست؛ مهم‌تر این است که مشخص شود کدام الگوها باعث مشکل شده‌اند و چه مهارت‌ها یا درمان‌هایی می‌توانند کمک‌کننده باشند. درمان ممکن است بر تنظیم هیجان، شناخت الگوهای بین‌فردی، افزایش انعطاف در فکر و رفتار و مدیریت تکانه‌ها تمرکز کند. روند درمان معمولاً تدریجی است و به مشارکت فرد نیاز دارد.
جمع‌بندی
بیشتر بخوانید: صفات فرد با اختلال شخصیت ضد اجتماعی
نشانه‌های اختلال شخصیت را نمی‌توان با دیدن یک رفتار یا یک ویژگی شخصیتی تشخیص داد. تفاوت اصلی در پایداری، فراگیری، انعطاف‌ناپذیری و اثری است که الگوهای فکر، هیجان و رفتار بر روابط و عملکرد روزمره می‌گذارند. برخی نشانه‌ها ممکن است در دوره‌های فشار روانی موقت باشند و لازم است شرایط دیگری نیز بررسی شوند. اگر مشکلات مشابه بارها تکرار می‌شوند یا کیفیت زندگی را مختل کرده‌اند، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر و انتخاب درمان مناسب کمک کند. درمان روان‌شناختی، از جمله DBT در موارد مناسب، می‌تواند بر تنظیم هیجان و روابط تمرکز کند.
نویسنده: زهرا حیدری
