تقریباً همه کودکان در دورههایی از رشد، پرانرژی، بازیگوش و کنجکاو هستند. دویدن زیاد، حرفزدن، پریدن وسط صحبت دیگران یا سخت نشستن برای مدتی طولانی، بهتنهایی به معنای بیشفعالی نیست. نگرانی زمانی جدیتر میشود که بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری کودک نسبت به سن او شدیدتر باشد، در موقعیتهای مختلف تکرار شود و بر یادگیری، روابط یا زندگی روزمره اثر بگذارد. شناخت تفاوت بیشفعالی با شیطنت طبیعی کودک کمک میکند نه هر رفتار پرتحرکی را بیماری بدانیم و نه نشانههایی را که به ارزیابی تخصصی نیاز دارند، صرفاً به “شیطنت” نسبت دهیم.
شیطنت طبیعی و ADHD چه تفاوتی در تعریف دارند؟
شیطنت و پرتحرکی طبیعی کودک
میزان فعالیت کودکان با سن، خلقوخو و موقعیت تغییر میکند. ممکن است کودکی هنگام بازی بسیار پرجنبوجوش باشد، اما در یک فعالیت مورد علاقه بتواند متناسب با سن خود توجه نشان دهد. رفتار طبیعی معمولاً انعطافپذیر است و در همه موقعیتها شدت یکسانی ندارد.
برای قضاوت درباره رفتار کودک باید سن و مرحله رشد را هم در نظر گرفت. رفتاری که در سهسالگی طبیعی است، ممکن است در سنین بالاتر نیازمند بررسی باشد. بنابراین مقایسه کودک با بزرگسالان یا حتی کودکانِ سنین متفاوت، معیار دقیقی برای تشخیص نیست.
بیشفعالی یا ADHD
اختلال نقص توجه/بیشفعالی یا ADHD یک اختلال عصبرشدی است که میتواند با الگوی پایدار بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری همراه باشد. کودک ممکن است در حفظ توجه، منتظر ماندن، کنترل تکانهها، سازماندهی فعالیتها یا تنظیم سطح فعالیت خود نسبت به همسالانش دشواری بیشتری داشته باشد.
تشخیص ADHD فقط بر اساس پرتحرکی انجام نمیشود. در ارزیابی تخصصی، تعداد و شدت نشانهها، تناسب آنها با سن، مدت ادامه علائم، محیطهایی که رفتار در آنها دیده میشود و میزان اختلال در عملکرد کودک بررسی میشود.
دانستن نشانهها کافی نیست، درک آنهاست که رابطه را عمیق میکند. اگر حس میکنی فاصلهای افتاده یا نمیدونی چطور میل جنسی در رابطه رو بهبود بدی، گفتوگو با مشاور اولین قدمه.
مهمترین تفاوت بیشفعالی با شیطنت طبیعی کودک چیست؟
بیشتر بخوانید: تصورات غلط درباره ADHD
شباهت ظاهری میان این دو میتواند والدین را سردرگم کند. کودک پرانرژی و کودک دارای ADHD ممکن است هر دو زیاد حرکت کنند، وسط حرف دیگران بپرند یا فعالیتی را نیمهکاره رها کنند. تفاوت اصلی در یک رفتار منفرد نیست، بلکه در الگوی کلی رفتار است.
- در شیطنت طبیعی، رفتار معمولاً با شرایط تغییر میکند و کودک در بعضی موقعیتها میتواند خود را بهتر تنظیم کند.
- در ADHD، مشکلات معمولاً پایدارترند و فقط به یک موقعیت محدود نمیشوند.
- شدت رفتار باید با سن کودک مقایسه شود، نه با انتظار بزرگسالان.
- مهم است که نشانهها تا چه اندازه تحصیل، روابط خانوادگی، دوستیها یا فعالیتهای روزانه را مختل کردهاند.
در معیارهای تشخیصی ADHD، نشانهها باید برای مدتی پایدار ادامه داشته باشند؛ معمولاً حداقل شش ماه بررسی میشود. همچنین چند نشانه باید در بیش از یک محیط، مانند خانه و مدرسه، دیده شوند و شواهدی وجود داشته باشد که برخی علائم پیش از ۱۲سالگی شروع شدهاند.
نکته: این معیارها برای تشخیص توسط متخصص روانشناسی کودک و نوجوان به کار میروند و نباید بهعنوان چکلیست خودتشخیصی استفاده شوند.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، میتوانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، میتواند مکمل خوبی برای مشاورههای روانشناسی باشد.
چه نشانههایی نیاز به بررسی تخصصی دارند؟
اگر کودک مرتب وسایلش را گم میکند، انجام تکالیف برایش دشوار است، نمیتواند نوبت را رعایت کند یا رفتارهای تکانشی او باعث مشکل جدی با همسالان میشود، بهتر است الگوی رفتار دقیقتر بررسی شود.
وجود مشکل در بیش از یک محیط اهمیت دارد. برای مثال اگر کودک فقط در یک کلاس خاص بیقرار است اما در خانه و سایر موقعیتها عملکرد متناسبی دارد، لازم است شرایط همان محیط نیز بررسی شود. مشکلات خواب، فشارهای هیجانی، برخی مشکلات یادگیری و بعضی تفاوتهای رشدی نیز ممکن است با بیتوجهی یا بیقراری همراه باشند. در بعضی کودکان، ارزیابی رشد کودک و بررسی شرایطی مانند اوتیسم یا تأخیر رشدی نیز بخشی از ارزیابی جامع است.
چه زمانی مراجعه به متخصص بهتر است؟
بیشتر بخوانید: بیش فعالی در بزرگسالان
اگر بیتوجهی، بیقراری یا تکانشگری کودک مداوم است و بر مدرسه، روابط، انجام تکالیف یا زندگی خانوادگی اثر گذاشته، مراجعه برای ارزیابی تخصصی منطقی است. نگرانی همزمان درباره یادگیری، رشد، ارتباط اجتماعی یا تفاوت محسوس رفتار کودک با همسالان همسن نیز دلیل مناسبی برای بررسی بیشتر است.
هدف ارزیابی، برچسب زدن به کودک نیست. ارزیابی دقیق کمک میکند مشخص شود کودک واقعاً چه نیازی دارد و چه نوع حمایتی میتواند برای او مفیدتر باشد.
تشخیص تخصصی چگونه انجام میشود؟
تشخیص ADHD با یک آزمون اینترنتی یا مشاهده چند رفتار در خانه انجام نمیشود. متخصص معمولاً از والدین شرححال میگیرد، عملکرد کودک را بررسی میکند و در صورت نیاز از پرسشنامهها و ابزارهای معتبر استفاده میکند. گزارش معلم یا مربی نیز میتواند مهم باشد، زیرا برای تشخیص لازم است رفتار کودک در بیش از یک محیط بررسی شود.
ارزیابی شناختی در برخی شرایط کمککننده است، اما بهتنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست. توانبخشی شناختی نیز فقط در صورت تناسب با نیازهای کودک و در چارچوب برنامه درمانی پیشنهاد میشود.
راههای کمک به کودک
اگر پس از ارزیابی مشخص شود کودک ADHD دارد، نباید او را “شیطان” یا “بیتربیت” دانست. نوع حمایت براساس سن، شدت علائم، نیازهای کودک و شرایط خانواده تعیین میشود و ممکن است شامل آموزش والدین، مداخلات رفتاری، حمایتهای مدرسه، مداخلات روانشناختی و در بعضی موارد درمان دارویی زیر نظر پزشک باشد.
در خانه بهتر است بهجای برچسبزدن، رفتار مشخص کودک توصیف شود. بهجای “تو خیلی شیطانی” میتوان گفت” “میبینم منتظر ماندن برایت سخت شده؛ بیا با هم تمرین کنیم نوبت را رعایت کنیم”
جمعبندی
تفاوت بیشفعالی با شیطنت طبیعی کودک با یک رفتار خاص مشخص نمیشود. مهمتر از میزان جنبوجوش، باید به تناسب رفتار با سن، استمرار علائم، بروز آنها در محیطهای مختلف و تأثیرشان بر عملکرد کودک توجه کرد. بسیاری از کودکان پرتحرک هستند، اما این ویژگی بهتنهایی به معنای ADHD نیست. اگر رفتار کودک بهطور مداوم در یادگیری، روابط یا فعالیتهای روزمره اختلال ایجاد کرده یا همراه با نگرانیهای رشدی و یادگیری است، ارزیابی تخصصی میتواند تصویر دقیقتری از نیازهای او ارائه دهد.
نویسنده: یسنا فرخسیری
