خودآسیب‌رسانی به رفتاری گفته می‌شود که در آن فرد عمداً به خود آسیب می‌زند، اما ظاهر رفتار به‌تنهایی درباره قصد او اطلاعات کافی نمی‌دهد. بعضی افراد آن را راهی برای کنار آمدن با فشار هیجانی، خشم یا احساس درماندگی تجربه می‌کنند. کمک به رفتارهای خودآسیبرسان باید بدون قضاوت انجام شود و هم‌زمان احتمال خطر خودکشی نیز جدی گرفته شود. در این مقاله از همکده نشانه‌ها، عوامل زمینه‌ای، ارزیابی تخصصی، برنامه ایمنی و زمان دریافت کمک فوری بررسی می‌شود، بدون آنکه وارد جزئیات روش‌های آسیب شویم.
کمک به رفتارهای خودآسیبرسان چیست؟
کمک به رفتارهای خودآسیبرسان یعنی ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو، توجه به نیازهای پزشکی و روان‌شناختی و پیوند دادن فرد با حمایت مناسب. متخصص عوامل مرتبط با رفتار و راه‌های امن‌تر مدیریت فشار هیجانی را بررسی می‌کند. واکنش آرام و محترمانه از سرزنش و تهدید مناسب‌تر است.
خودآسیب‌رسانی و خودکشی یکسان نیستند، اما ممکن است هم‌پوشانی داشته باشند. بنابراین نباید از ظاهر زخم، تعداد دفعات یا توضیح اولیه فرد درباره خطر نتیجه‌گیری کرد. بررسی حرفه‌ای افکار خودکشی، قصد، برنامه، عوامل محافظ و نیازهای فوری بخشی از مراقبت ایمن است.
موارد مناسب برای مشاوره
- تکرار رفتار یا افزایش میل به خودآسیب‌رسانی، حتی اگر فرد آن را «جدی» نداند.
- استفاده از خودآسیب‌رسانی برای کاهش فشار هیجانی، خشم، اضطراب، احساس بی‌حسی یا تعارض‌های شدید.
- دشواری در صحبت درباره احساسات، انزوای رو به افزایش یا افت عملکرد در مدرسه، دانشگاه، کار یا روابط.
- نیاز خانواده یا نزدیکان به یادگیری شیوه حمایت بدون سرزنش، کنترل افراطی یا بی‌توجهی به خطر.
مهم‌ترین علائم و نشانه‌ها
بیشتر بخوانید: نشانه های خطر خودکشی
نشانه‌ها همیشه آشکار نیستند. فرد ممکن است درباره خودآسیب‌رسانی صحبت کند، آثار آسیب را پنهان کند یا پس از فشار شدید هیجانی رفتار متفاوتی نشان دهد. کناره‌گیری اجتماعی، شرم، ناامیدی یا دشواری در تنظیم هیجان نیز ممکن است همراه باشند. این موارد به‌تنهایی اثبات‌کننده خودآسیب‌رسانی نیستند و ارزیابی دقیق لازم است.
نزدیکان بهتر است به تغییرات جدید یا شدید توجه کنند. پرسیدن مستقیم و آرام درباره حال فرد و افکار آسیب به خود می‌تواند فرصتی برای دریافت کمک فراهم کند. اگر پاسخ نشان‌دهنده خطر فوری باشد، اولویت با ایمنی و دریافت کمک اورژانسی است.
موارد نیازمند ارجاع تخصصی
هر خودآسیب‌رسانی ارزش ارزیابی تخصصی توسط روانشناس یا روانپزشک دارد، به‌ویژه اگر رفتار تکرار یا شدیدتر شده، با مصرف مواد یا بحران روانی همراه باشد یا فرد درباره مرگ و خودکشی صحبت کند. در صورت آسیب جسمی نیازمند درمان، مسمومیت، کاهش هوشیاری یا خطر فوری خودکشی، باید فوراً از اورژانس یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی کمک گرفت و فرد را تنها نگذاشت.
علت‌ها و عوامل خطر
برای خودآسیب‌رسانی یک علت واحد وجود ندارد. فشار روانی شدید، دشواری در تنظیم هیجان، تعارض‌های بین‌فردی، تروما، افسردگی، اضطراب، انزوا و مصرف مواد می‌توانند در بعضی افراد نقش داشته باشند. وجود این عوامل به معنی حتمی بودن رفتار نیست.
گاهی رفتار در یک چرخه تکرار می‌شود: فشار هیجانی بالا می‌رود، فرد برای کاهش فوری آن به رفتار آسیب‌زننده پناه می‌برد و سپس با احساس شرم یا مشکلات تازه روبه‌رو می‌شود. درمان تلاش می‌کند این چرخه را بشناسد و مهارت‌های امن‌تری برای تنظیم هیجان و حل مسئله ایجاد کند.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، می‌توانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، می‌تواند مکمل خوبی برای مشاوره‌های روانشناسی باشد.
ارزیابی، درمان و حمایت
روش تشخیص و ارزیابی
ارزیابی مناسب شامل گفت‌وگو درباره شرایط منتهی به رفتار، وضعیت فعلی، افکار خودکشی، عوامل حمایتی، سلامت جسمی، مصرف مواد و شرایط خانواده یا محیط است. راهنمای NICE توصیه می‌کند پس از خودآسیب‌رسانی، ارزیابی روانی‌اجتماعی در اولین فرصت انجام شود تا نیازها و مسیر مراقبت مشخص شود. ابزارهای امتیازدهی خطر به‌تنهایی نباید جای قضاوت بالینی را بگیرند.
هدف ارزیابی، بازجویی یا مجبور کردن فرد به توضیح جزئیات نیست. درمانگر تلاش می‌کند رابطه‌ای مشارکتی بسازد و عوامل محرک، نیازهای فوری و منابع حمایت را شناسایی کند. اگر آسیب جسمی وجود دارد، ارزیابی پزشکی نیز نباید به تأخیر بیفتد.
راه‌های درمان و حمایت
درمان بر اساس سن، شرایط فرد، تکرار رفتار و مشکلات همراه انتخاب می‌شود. روان‌درمانی می‌تواند روی تنظیم هیجان، حل مسئله، تحمل پریشانی و روابط تمرکز کند. رویکردهایی مانند رفتاردرمانی دیالکتیکی یا درمان‌های شناختی و رفتاری در شرایط مناسب‌اند و انتخاب روش باید پس از ارزیابی انجام شود.
برنامه ایمنی به‌صورت مشارکتی تدوین می‌شود و می‌تواند شامل نشانه‌های هشدار شخصی، راه‌های امن برای عبور از بحران، افراد قابل اعتماد، راه تماس با خدمات حرفه‌ای و اقداماتی برای کاهش دسترسی به موقعیت‌های خطرناک باشد. هدف آن فراهم کردن مسیر روشن برای لحظه‌های بحران است، نه جایگزین کردن درمان یا مراقبت اورژانسی.
خانواده و دوستان در حمایت از فرد در معرض خطر نقش مهمی دارند. گوش دادن بدون قضاوت، جدی گرفتن صحبت درباره خودکشی، تشویق به کمک حرفه‌ای و حفظ ارتباط مفید است. کنترل افراطی، تهدید یا شرمسار کردن مناسب نیست و خانواده می‌تواند از راهنمایی تخصصی استفاده کند.
زمان مراجعه به متخصص
بیشتر بخوانید: روش های موثر درمان افسردگی
کمک به رفتارهای خودآسیبرسان بهتر است از همان بار اول جدی گرفته شود، حتی اگر فرد بگوید قصد خودکشی نداشته است. روانشناس یا روانپزشک می‌تواند وضعیت روانی، خطر خودکشی و نیاز به درمان را بررسی کند. اگر رفتار تکرار می‌شود یا میل به آسیب افزایش یافته است، مراجعه زودهنگام می‌تواند مسیر حمایت را روشن‌تر کند.
در کمک در بحران نباید منتظر نوبت عادی مشاوره ماند. اگر فرد قصد یا برنامه مشخص برای خودکشی دارد، نمی‌تواند ایمنی خود را حفظ کند یا دچار آسیب جسمی جدی، مسمومیت یا کاهش هوشیاری شده است، با خدمات اورژانسی تماس بگیرید یا او را به نزدیک‌ترین مرکز درمانی برسانید. در این شرایط فرد را تنها نگذارید و از بحث یا سرزنش پرهیز کنید.
جمع‌بندی
کمک به رفتارهای خودآسیبرسان بر ایجاد ایمنی، گفت‌وگوی بدون قضاوت و دسترسی به ارزیابی و درمان مناسب استوار است. خودآسیب‌رسانی و خودکشی یکسان نیستند، اما خطر خودکشی باید در هر ارزیابی جدی بررسی شود. حمایت مؤثر شامل شناخت عوامل زمینه‌ای، روان‌درمانی متناسب، برنامه ایمنی و همراهی افراد قابل اعتماد است. در صورت تکرار رفتار یا دشواری در کنترل میل به آسیب، مراجعه به متخصص سلامت روان توصیه می‌شود. اگر خطر فوری، قصد خودکشی، آسیب جسمی جدی یا ناتوانی در حفظ ایمنی وجود دارد، دریافت کمک اورژانسی نباید به تعویق بیفتد.
نویسنده: هوشنگ اسماعیلی
