بحرانهای دوران بلوغ با تغییرات جسمی، هیجانی و اجتماعی همراه است. نوجوان در این دوره استقلال بیشتری میخواهد و در پی شناخت هویت خود برمیآید. گاهی این تغییرات با نگرانی، افت خلق، اختلاف با والدین یا فشار همسالان همراه میشود؛ اما هر تغییر خلق یا اختلاف خانوادگی به معنای اختلال روانی نیست. نقش روانشناس در مشاوره نوجوانان کمک به شناخت تفاوت میان چالشهای معمول رشد و مشکلاتی است که به ارزیابی تخصصی نیاز دارند. مشاوره میتواند فرصتی امن برای شنیدهشدن نوجوان و یادگیری مهارتهای سازگارانه فراهم کند و خانواده را نیز برای حمایت مؤثرتر آماده سازد.
روانشناس چه ارزیابیهایی انجام میدهد؟
بیشتر بخوانید: مشاوره نوجوان چیست و چه زمانی به آن نیاز داریم؟
روانشناس ابتدا علت مراجعه و برداشت خود نوجوان از مسئله را بررسی میکند. سپس با توجه به سن، مرحله رشد، شرایط خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی، وضعیت هیجانی و رفتاری او را ارزیابی میکند. هدف این است که مشکلات، توانمندیها و منابع حمایتی نوجوان در کنار یکدیگر دیده شوند؛ نه اینکه بر پایه یک رفتار، تشخیص قطعی مطرح شود.
بسته به نیاز، ارزیابی ممکن است شامل گفتوگو درباره خلق و اضطراب، افت عملکرد تحصیلی، روابط با دوستان، تعارض والد و نوجوان، هویت نوجوان، سابقه فشارهای روانی و کیفیت خواب باشد. روانشناس در صورت لزوم از ابزارهای معتبر و متناسب با سن استفاده میکند. بررسی ایمنی، از جمله نشانههای خودآسیبرسانی یا افکار خودکشی، بخشی ضروری از ارزیابی در موقعیتهای نگرانکننده است و در صورت وجود خطر فوری باید کمک اورژانسی دریافت شود.
اهداف درمان یا مشاوره در دوران بلوغ
اهداف مشاوره با مشارکت نوجوان و متناسب با نیازهای او تعیین میشود. ممکن است اولویت یک نوجوان کاهش تعارض خانوادگی باشد و برای نوجوان دیگر، مدیریت اضطراب، بهبود خلق یا مقابله با فشار همسالان اهمیت بیشتری داشته باشد. نقش روانشناس در مشاوره نوجوانان تنها کاهش نشانهها نیست؛ بلکه تقویت توانایی تصمیمگیری، ارتباط سالم و سازگاری با تغییرات رشدی نیز بخشی از فرایند کمک حرفهای است.
- شناخت و تنظیم هیجانهایی مانند خشم، نگرانی و غم، بدون سرکوب یا قضاوت احساسات.
- تقویت هویت نوجوان از راه شناخت علایق، ارزشها، توانمندیها و اهداف شخصی.
- کاهش تعارض والد و نوجوان با تمرین گفتوگوی محترمانه و حل مسئله مشترک.
- بهبود مهارتهای اجتماعی، جرئتمندی، مرزبندی و مقاومت در برابر فشار همسالان.
- شناسایی و پیگیری نشانههای ماندگار افسردگی نوجوان یا اضطراب، در صورت اختلال در عملکرد روزمره.

تکنیکهای مورد استفاده در جلسات
شیوه مداخله پس از ارزیابی انتخاب میشود و برای همه نوجوانان یکسان نیست. درمان شناختیرفتاری (CBT)، آموزش مهارتهای تنظیم هیجان، برخی مهارتهای رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) و مداخلات خانوادگی از رویکردهایی هستند که ممکن است با توجه به مسئله و صلاحیت درمانگر به کار روند. هدف تمرینها افزایش توانایی مقابله سالم است، نه تغییر اجباری شخصیت.
کمک به شکلگیری هویت و استقلال
در گفتوگوی هدایتشده، نوجوان ارزشها و علاقههای خود را از انتظارات دیگران متمایز میکند. تمرین شناخت نقاط قوت و بررسی انتخابهای واقعی به شکلگیری خودپنداره متعادل کمک میکند. درمانگر میکوشد استقلال نوجوان را با مسئولیتپذیری متناسب با سن پیوند دهد و از تحمیل یک مسیر واحد پرهیز کند.
کاهش تعارض والد و نوجوان
در این بخش، اعضای خانواده میآموزند احساس و درخواست خود را بدون سرزنش بیان کنند، حرف طرف مقابل را بشنوند و درباره قوانین خانه مذاکره کنند. مثلاً میتوان درباره ساعت بازگشت و استفاده از تلفن همراه توافق کرد.
مدیریت خشم و پریشانی هیجانی
روانشناس میتواند به نوجوان کمک کند محرکهای خشم، افکار همراه آن و پیامد رفتار خود را بشناسد. مکث کوتاه در موقعیت تنشزا، تنفس آرام، نامگذاری احساس و بازگشت به گفتوگو پس از آرامشدن، نمونههایی از مهارتهای مقابلهای هستند. در موقعیتهای پرخطر، برنامه ایمنی فردی اهمیت دارد.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، میتوانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، میتواند مکمل خوبی برای مشاورههای روانشناسی باشد.
مقابله با فشار همسالان و افت خلق
تمرین «نه گفتن»، بازی نقش و شناخت مرزهای رابطه به نوجوان کمک میکند در برابر فشار دوستان انتخاب آگاهانهتری داشته باشد. در صورت افت خلق، برنامهریزی تدریجی فعالیتهای معنادار و بررسی افکار منفی میتواند بخشی از مداخله باشد. اگر نشانههای افسردگی نوجوان شدید، پایدار یا همراه با خطر باشند، ارزیابی تخصصی و مراقبت متناسب ضروری است.
نقش نوجوان و خانواده در فرایند مشاوره
مشارکت فعال نوجوان در بیان احساسات، تعیین هدف و تمرین مهارتها اهمیت دارد. همکاری خانواده نیز میتواند به تغییر فضای ارتباطی کمک کند؛ برای مثال، گوشدادن بدون قطعکردن صحبت، کاهش مقایسه و تحقیر، و رعایت حریم شخصی نوجوان از رفتارهای حمایتی هستند. در عین حال، نقش والدین جایگزین رابطه درمانی نمیشود و لازم است صدای مستقل نوجوان در تصمیمهای مرتبط با او شنیده شود.
در مشاوره، حدود محرمانگی از آغاز برای نوجوان و والدین توضیح داده میشود. جزئیات شخصی نوجوان نباید بهطور معمول بدون ضرورت یا مبنای مجاز در اختیار دیگران قرار گیرد؛ بااینحال، در خطر جدی برای خود نوجوان یا دیگران، یا مواردی که قانون الزام میکند، ممکن است افشای حداقل اطلاعات ضروری برای حفاظت از ایمنی لازم شود. چگونگی این اقدام به شرایط و مقررات محل ارائه خدمت بستگی دارد.
انتظارات واقعبینانه و انتخاب متخصص
پیشرفت در رواندرمانی تدریجی است و فراز و نشیب دارد. تعداد جلسات و زمان مشاهده تغییر به نوع مشکل، شدت نشانهها، اهداف مشاوره و میزان مشارکت بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان برای همه نوجوانان زمان ثابتی تعیین کرد. هدف نیز حذف تمام اختلافها و ناراحتیهای طبیعی نیست، بلکه تقویت مهارت حل مسئله و کاهش رنج یا اختلال عملکرد است.
برای انتخاب روانشناس نوجوان به تحصیلات مرتبط، صلاحیت حرفهای، تجربه کار با این گروه سنی و توانایی برقراری رابطه امن و بدون قضاوت توجه کنید. در جلسه آغازین میتوان درباره روش پیشنهادی، مشارکت خانواده، هزینه، شیوه سنجش پیشرفت و حدود محرمانگی پرسید. در صورت نیاز، ارجاع به متخصص دیگر اهمیت دارد.

جمعبندی
بیشتر بخوانید: 7 مشکل که به مشاوره کودک و نوجوان نیاز دارند!
دوران بلوغ همیشه با بحران روانی همراه نیست، اما برخی نوجوانان برای کنارآمدن با تغییرات هیجانی، اختلافهای خانوادگی، فشار همسالان یا دشواریهای هویتی به حمایت تخصصی نیاز دارند. نقش روانشناس در مشاوره نوجوانان شناخت دقیق مسئله، بررسی عوامل خطر، آموزش مهارتهای کاربردی و ایجاد بستری امن برای گفتوگو است. مشارکت نوجوان و حمایت آگاهانه خانواده میتواند این فرایند را مؤثرتر کند. اگر افت خلق، اضطراب، تعارض یا تغییر رفتار پایدار بر تحصیل، روابط یا زندگی روزمره اثر گذاشته است، مراجعه به متخصص دارای صلاحیت اقدام مناسبی است. در صورت احتمال آسیب فوری به خود یا دیگران، باید بهجای منتظرماندن برای جلسه معمول مشاوره، از خدمات اورژانسی محل کمک گرفت.
نویسنده: سیده فاطمه موسوی









