سوگ پس از فقدان عزیز تجربه‌ای طبیعی است و در هفته‌ها یا ماه‌های نخست می‌تواند بسیار شدید باشد. با این حال، طولانی شدن اندوه به‌تنهایی به معنای اختلال نیست. زمان مراجعه برای سوگ و فقدان زمانی جدی‌تر مطرح می‌شود که دلتنگی و اشتغال ذهنی با فرد فوت‌شده، احساس پوچی یا دشواری در بازگشت به زندگی روزمره برای مدت طولانی باقی بماند و کارکرد فرد را مختل کند. در این راهنما از همکده نشانه‌های نیازمند ارزیابی، شرایط فوری، تفاوت سوگ طبیعی با وضعیت پایدار و نحوه شروع مشاوره سوگ بررسی می‌شود.
نشانه‌های نیاز به ارزیابی
گریه، دلتنگی، بی‌خوابی یا کاهش تمرکز می‌توانند بخشی از سوگ طبیعی باشند. آنچه نیاز به ارزیابی را بیشتر می‌کند، شدت و ماندگاری علائم همراه با اختلال در زندگی است؛ مثلاً فرد ماه‌ها نتواند به مسئولیت‌های معمول برگردد، ذهنش تقریباً دائماً درگیر فرد فوت‌شده باشد یا از یادآورهای فقدان به شکلی گسترده اجتناب کند. زمان مراجعه برای سوگ و فقدان باید با توجه به همین الگوی کلی سنجیده شود.
در DSM-5-TR، اختلال سوگ طولانی‌مدت برای بزرگسالان زمانی مطرح می‌شود که فقدان دست‌کم ۱۲ ماه قبل رخ داده باشد و واکنش سوگ شدید، ناتوان‌کننده و فراتر از هنجارهای فرهنگی یا مذهبی مورد انتظار باشد. برای کودکان و نوجوانان آستانه زمانی کوتاه‌تر است. این معیارها برای تشخیص حرفه‌ای‌اند و نباید ابزار خودتشخیصی باشند.
نشانه‌های مداوم و مختل‌کننده
بیشتر بخوانید: نحوه برخورد با مرگ در خانواده
- دلتنگی بسیار شدید یا اشتغال ذهنی فراوان با فرد فوت‌شده.
- احساس بی‌معنایی، بی‌هویتی یا دشواری شدید در پذیرفتن فقدان.
- اجتناب گسترده از یادآورهای مرگ، به حدی که زندگی محدود شود.
- دشواری پایدار در بازگشت به کار، تحصیل، روابط یا مسئولیت‌های روزمره.
علائم هشدار و شرایط فوری
سوگ گاهی با افسردگی، اضطراب یا مشکلات دیگر همراه می‌شود و ممکن است خطر فوری ایجاد کند. اگر فرد درباره آسیب به خود یا دیگری صحبت می‌کند، توان حفظ ایمنی خود را ندارد، به‌شدت آشفته است یا قادر به مراقبت از نیازهای پایه‌ای خود نیست، مراجعه نباید به جلسه عادی آینده موکول شود. در چنین شرایطی باید از خدمات اورژانسی محل زندگی، نزدیک‌ترین مرکز درمانی یا یک فرد قابل اعتماد برای همراهی فوری کمک گرفت.
پرسیدن مستقیم و آرام درباره ایمنی، خطر را ایجاد نمی‌کند و می‌تواند نیاز به کمک فوری را روشن‌تر کند. کوچک شمردن جملات ناامیدکننده یا تنها گذاشتن فرد در بحران مناسب نیست. اولویت در این مرحله حفظ ایمنی است و ارزیابی کامل‌تر پس از کنترل بحران انجام می‌شود.
چه چیزهایی ارزیابی فوری را مهم‌تر می‌کنند؟
- افکار یا قصد آسیب به خود یا دیگری، یا ناتوانی در حفظ ایمنی.
- آشفتگی شدید، قطع تماس با واقعیت یا کاهش جدی توان مراقبت از خود.
- مصرف پرخطر مواد یا الکل برای تحمل سوگ، همراه با رفتارهای تکانشی.
- بدتر شدن سریع وضعیت پس از فقدان ناگهانی یا بسیار آسیب‌زا.
تفاوت مشکل موقت با وضعیت پایدار
شدت سوگ در روزهای مختلف نوسان دارد. ممکن است فرد مدتی بهتر عمل کند و با یک یادآوری دوباره اندوه شدیدی را تجربه کند. این نوسان لزوماً غیرطبیعی نیست. تفاوت مهم این است که آیا با گذشت زمان، حتی آهسته، امکان سازگاری و مشارکت دوباره در زندگی بیشتر می‌شود یا فرد در همان سطح شدید و ناتوان‌کننده باقی می‌ماند.
فرهنگ، باورهای مذهبی، نوع رابطه و شرایط مرگ بر شکل سوگ اثر می‌گذارند؛ بنابراین زمان ثابتی برای «تمام شدن» سوگ وجود ندارد. سوگ پیچیده بیشتر به الگویی اشاره دارد که رنج شدید و اختلال عملکردی پایدار شده است.
در جلسه اول چه اتفاقی می‌افتد؟
روانشناس معمولاً درباره زمان و شرایط فقدان، رابطه با فرد فوت‌شده، شدت علائم، خواب، تمرکز، عملکرد روزمره، حمایت اجتماعی و سابقه سلامت روان سؤال می‌کند. بررسی ایمنی نیز بخش مهم ارزیابی است. هدف این گفت‌وگو مجبور کردن فرد به بازگویی جزئیات دردناک نیست؛ درمانگر می‌خواهد وضعیت فعلی و نیازهای اصلی را بفهمد.
برای آشنایی با محصولات سلامت و مراقبت و دریافت راهنمایی، می‌توانید از مطالب مفید این بخش استفاده کنید. همچنین، آشنایی با خواص چای سبز و تاثیر آن بر سلامت روان و آرامش ذهن، می‌تواند مکمل خوبی برای مشاوره‌های روانشناسی باشد.
اگر نشانه‌ها با اختلال سوگ طولانی‌مدت یا مشکلات همراه سازگار باشند، درمانگر گزینه‌های درمانی را توضیح می‌دهد. پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند روان‌درمانی‌های متمرکز بر سوگ، از جمله برخی رویکردهای شناختی‌رفتاری، برای بسیاری از افراد دارای سوگ طولانی‌مدت مفیدند. درمان معمولاً بر پذیرش واقعیت فقدان، کاهش اجتناب و بازگشت تدریجی به زندگی و روابط تمرکز می‌کند.
انتخاب متخصص مناسب
برای شروع، روانشناس بالینی یا درمانگری که تجربه مشخص در مشاوره سوگ، تروما یا مشکلات مرتبط دارد می‌تواند گزینه مناسبی باشد. اگر علائم شدید خلقی، مصرف مواد یا نیاز به ارزیابی پزشکی وجود داشته باشد، همکاری روان‌پزشک یا پزشک نیز ممکن است لازم شود. در زمان مراجعه برای سوگ و فقدان، آموزش، مجوز حرفه‌ای، تجربه با سوگ و شیوه ارزیابی متخصص اهمیت دارند.
لازم نیست فرد از قبل بداند دقیقاً چه تشخیصی دارد. اگر درمانگر بدون ارزیابی کافی، سوگ طبیعی را فوراً اختلال می‌نامد یا وعده پایان تضمینی اندوه می‌دهد، این رویکرد مناسب نیست. رابطه درمانی باید محترمانه و متناسب با فرهنگ فرد باشد.
آمادگی برای شروع درمان
برای جلسه اول می‌توان زمان فقدان، تغییرات مهم در خواب و عملکرد، موقعیت‌هایی که حال فرد را شدیدتر می‌کنند، حمایت‌های در دسترس و سؤال‌های مربوط به درمان را یادداشت کرد. لازم نیست خاطرات یا جزئیات فقدان را کامل آماده کنید. اگر صحبت درباره بخشی دشوار است، گفتن همین موضوع به درمانگر کافی است و سرعت جلسه باید قابل تحمل باشد.
در کنار درمان، ارتباط با افراد قابل اعتماد، حفظ حداقل روتین خواب و غذا و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزمره حمایت‌کننده است، اما جای درمان تخصصی را در وضعیت‌های شدید نمی‌گیرد. زمان مراجعه برای سوگ و فقدان نباید به انتظار «بدتر شدن کامل» موکول شود. کنار آمدن با مرگ نیز به معنای فراموش کردن فرد از دست‌رفته نیست، بلکه یافتن راهی برای ادامه زندگی با حفظ خاطره اوست.
جمع‌بندی
بیشتر بخوانید: مشاوره سوگ حیوان خانگی
سوگ واکنشی طبیعی به فقدان عزیز است و هیچ جدول زمانی واحدی برای پایان آن وجود ندارد. با این حال، زمان مراجعه برای سوگ و فقدان زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که دلتنگی و درگیری ذهنی شدید، احساس پوچی یا دشواری در بازگشت به زندگی برای مدت طولانی ادامه داشته و عملکرد را مختل کند. سوگ پیچیده یا اختلال سوگ طولانی‌مدت باید با توجه به مدت علائم، شدت، فرهنگ و مشکلات همراه ارزیابی شود. اگر خطر آسیب، آشفتگی شدید یا ناتوانی در حفظ ایمنی وجود دارد، کمک فوری ضروری است. در سایر موارد، مشاوره سوگ و روان‌درمانی متمرکز بر سوگ می‌تواند مسیر سازگاری را حمایت کند.
نویسنده: نسرین باقری‌پور کرمانی
